توهین؛ مانعی بر سر راه انتقاد سازنده

چشمم که به اسم سیاستxadمدار مشهور میxadافتد ناخودآگاه دقیقxadتر میxadخوانم. دل خوشی از آن آقا ندارم پس جمله اهانتxadآمیز به او هم ابتدا روی لبم لبخند میxadآورد. میخواهم با یک مثبت به آن جمله من هم نظرم را ابراز کنم اما چیزی مانع میxadشود. یاد خیلی از حرفxadها و اعتقادات خودم میxadافتم و منصرف میxadشوم.

این روزها که به مدد فضای مجازی امکان اظهار نظر بیشxadتری برای عموم مردم در مسائل سیاسی پیش آمدهاست، مشابه واقعهxadای که در بالا توصیف شد شاید برای بسیاری از ما رخ دهد. اگر پیشترها تنها در جمعهای دوستانه یا خانوادگی به انتشار عقایدمان نسبت به رجال یا گروهxadهای سیاسی میxadپرداختیم، حال این امکان را داریم که این عقاید را با تعداد گستردهxadای از آدمxadها در میان بگذاریم و یا نسبت به نظرات افرادی که شناختی از آنxadها نداریم واکنش نشان دهیم. همین گستردگی آدمهایی که با کنشxadها و واکنشxadهای ما مواجه میxadشوند، مسئولیتمان را نسبت به فعلی که ممکن است تنها فشردن یک دکمه برای تأیید یک نظر باشد سنگینxadتر میکند. بخشی از این مسئولیت به آموزهxadها و وظایف دینی ما مربوط میxadشود، که بیشxadتر برای دینداران محل اعتناست، و بخشی از آن به آثار اجتماعی اعمالمان مرتبط است، که حتی برای یک فرد بیxadدین محل توجه میباشد.

در مورد رعایت احکام دینی و اصول اخلاقی در مباحثهxadهای سیاسی بسیار سخن گفته شدهxadاست. اشاره به نظارت و آگاهی خداوند بر همه افعال و نیات ما، یا موجه نبودن شیوه خطا برای رسیدن به هدفی خوب از جمله عمومیترین استدلالxadهایی هستند که در کنش سیاسی نیز به یاد ما میxadآورند که باید جانب حق را رعایت کنیم و اگر نسبت به عملکرد سیاستxadمداران انتقادی داریم، توهینی به کل شخصیت ایشان یا هوادارانشان وارد نکنیم. علیxadرغم اهمیت این اصول، در ادامه قصد دارم تا به طور کوتاه به یکی از آثار مخرب توهین به سیاستxadمداران بپردازم. این اثر گرچه که درمورد افراد و جوامع مختلف با ادیان و مرامxadهای متفاوت صدق میxadکند، اما به نظر میرسد که در جامعه ما کمxadتر مورد توجه قرار گرفتهباشد.

در غالب موارد، و نه ضرورتاً همیشه، فردی که حتی در یک گروه کوچک مسئولیتی داشتهxadباشد اگر با سخنانی توهینxadآمیز مواجه شود، صبری برای تأمل درباره رفتار خود نشان نخواهدداد. حال اگر وسعت گروه مذکور به اندازه یک ملت گسترش یابد، این موضوع میxadتواند باعث شود که فرد یا افراد مسئول، به بهانه نفی توهین، با ایجاد قوانین یا ساز و کارهایی مانع بلند شدن صدای مخالفان خود شوند. قانون منع «توهین» به مقامxadهای رسمی کشور از جمله این موارد است. علاوه بر این، نقدهای زننده و استفاده از الفاظ زشت و اهانتxadبار موجب نادیده گرفتهxadشدن درستی محتوای نقد میxadشود و بسیاری از اقشار و مسئولین جامعه را نسبت به این گونه نقدها ناشنوا میکند. حامیان شخص یا گروه مسئول نیز با بهرهxadگیری از همین موضوع، با برجسته کردن الفاظ نامناسب یک نقد و تعمیم کاربرد آن به تمام گروهxadها و افراد منتقد خود، از سویی مظلومxadنمایی کرده و برای خود اعتبار میخرند و از سوی دیگر مانع تأمل دقیق مردم در محتوای نقادیxadها میxadشوند. ممکن است همه این موارد حتی به صورت غیرعامدانه و غیرآگاهانه از سوی مسئولین یا حامیان آنxadها (و یا حتی برخی گروهxadهای سیاسی در ظاهر مخالف قدرت) رخ دهد. در هر صورت، آن چه مهم است ضربهxadای است که در عمل به ساحت نقد و سازندگی حاصل از آن وارد میشود.

یادداشتxadها:

1. این نکته حتی در زمینه منفعتxadطلبی شخصی نیز کاربرد دارد و زیبا سخنxadگفتن میxadتواند باعث بهتر شنیدهxadشدن در مسائل فردی شود. با این وجود، اینجا بحثxadهایی که درباره منافع ملی صورت میxadگیرد مد نظر است.

2. علت این که اصطلاح زننده را در علامت نقل قول قرار داده و به نوعی بر مطلق نبودن آن اشاره داشتهxadام این است که گاهی برخی رفتارها و الفاظ حتی در فرهنگ عمومی جامعه نیز ناپسند نیستند، اما تبلیغات و برچسب زدنxadهای سیاسی میxadتواند به مرور باعث ناپسند دیدهxadشدن آنxadها شود.

3. حداقل برای دینxadداران، لزوم رعایت این نکته تا جایی است که انحراف شدید و عیانی از احکام و اصول دینی رخ ندادهxadباشد. پس از چنین موردی، قطعاً در پیش گرفتن رفتار صلحxadجویانه و استفاده از الفاظ زیبا دشوار خواهدبود. اما تشخیص چنین انحرافاتی نیز کار هر کسی نیست و نمیxadتوان به سادگی فرد یا افرادی را به انحراف کامل از دین متهم کرد. به همین دلیل، در متن اصلی بیشxadتر حالتی مورد توجه قرار گرفته که چنین انحرافی رخ ندادهxadاست.